Türkiye’nin Ekolojik Önemi
Türkiye; üç kıtanın, üç klimatolojik sistemin ve üç büyük biyocoğrafyanın kesişimindedir. Bu eşsiz konum:
1) Çok yüksek endemizm oranı
Türkiye’de bulunan 12.000+ bitki türünün yaklaşık %30’u (yaklaşık 3.500 tür) yalnızca Türkiye’de yaşar.
Bu oran Avrupa ülkelerinin tamamından daha yüksektir.
2) Mikrohabitat çeşitliliği
• 0 m’den 4.000 metreye uzanan yükselti farkı
• Farklı toprak tipleri (kireçtaşı, alüvyon, bazalt vb.)
• Deniz, göl, ova, plato, maki, dağ, step, tuzcul ekosistemlerin iç içe olması
Türkiye’yi tıpkı “küçültülmüş kıta” hâline getirir.
3) İklimsel geçit
Aynı gün içinde ülkenin bir yanında kar yağışı varken, diğer yanında 20°C olabilir.
Bu da hem hayvanlar hem bitkiler için olağanüstü yaşam fırsatları yaratır.
EKOSİSTEMLER
1. Akdeniz Ekosistemi
Habitat Tipleri
•Maki habitatları (defne, mersin, kocayemiş — çalı formasyonu)
• Garig habitatları (kısa boylu, seyrek çalılık)
• Kızılçam ormanı habitatları
• Yüksek kesimlerde sedir ve göknar ormanları
• Kıyı kumul habitatları
• Kayalık kıyı ve çalılık habitatları
Flora
• Olea europaea → Zeytin
• Laurus nobilis → Defne
• Pinus brutia → Kızılçam
• Cistus creticus / Cistus spp. → Laden / Pamukçı
• Arbutus unedo → Kocayemiş
• Myrtus communis → Mersin (Hambeles)
• Pistacia terebinthus → Menengiç
• Quercus coccifera → Kermes meşesi
• Erica manipuliflora → Funda
• Salvia spp. → Adaçayı türleri
• Thymus spp. → Kekik türleri
Fauna
Büyük Memeliler
• Caracal caracal → Karakulak (LC)
• Canis lupus → Boz kurt (LC)
• Canis aureus → Altın çakal (LC)
• Vulpes vulpes → Kızıl tilki (LC)
• Capra aegagrus → Yaban keçisi (VU)
• Sus scrofa → Yaban domuzu (LC)
• Felis silvestris lybica → Yaban kedisi (LC)
• Martes foina → Kaya sansarı (LC)
Orta ve Küçük Memeliler
• Hystrix indica → Oklu kirpi (LC)
• Meles meles → Porsuk (LC)
• Crocidura suaveolens → Beyazdiş fare (LC)
• Sciurus anomalus → Anadolu sincabı (LC)
Yırtıcı Kuşlar (Raptorlar)
• Aquila fasciata → Bıyıklı kartal (NT)
• Aquila chrysaetos → Kaya kartalı (LC)
• Buteo rufinus → Kızıl şahin (LC)
• Circus aeruginosus → Saz delicesi (LC)
• Falco tinnunculus → Delice doğan (LC)
• Falco biarmicus → Tepeli doğan (NT)
• Gyps fulvus → Kızıl akbaba (NT)
• Neophron percnopterus → Küçük akbaba (EN)
Orman & Çalılık Kuşları
• Upupa epops → İbibik (LC)
• Lanius excubitor → Örümcek kuşu (LC)
• Streptopelia turtur → Üveyik (VU)
• Sitta neumayer → Kaya sıvacı kuşu (LC)
• Sylvia melanocephala → Maskeli ötleğen (LC)
• Parus major → Büyük baştankara (LC)
• Turdus merula → Karatavuk (LC)
Sürüngenler
• Vipera ammodytes → Boynuzlu engerek (LC)
• Montivipera xanthina → Anadolu engereği / Osmanlı engereği (LC)
• Hemorrhois hippocrepis → At nalı yılanı (LC)
• Hierophis gemonensis → Kemerli yılan (LC)
• Chamaeleo chamaeleon → Akdeniz bukalemunu (VU)
• Testudo graeca → Yunan kaplumbağası (VU)
Amfibiler
• Bufotes viridis → Gece kurbağası (LC)
• Hyla savignyi → Ağaç kurbağası (LC)
• Pelophylax bedriagae → Levant yeşil kurbağası (LC)
🔴 Akdeniz’de Nesli Tehlike Altında / Hassas Türler
• (EN) Küçük akbaba (Neophron percnopterus)
• (VU) Yaban keçisi (Capra aegagrus), Üveyik (Streptopelia turtur), Akdeniz bukalemunu (Chamaeleo chamaeleon), Yunan kaplumbağası (Testudo graeca)
• (NT) Bıyıklı kartal (Aquila fasciata), Tepeli doğan (Falco biarmicus), Kızıl akbaba (Gyps fulvus)
Ekosistem Dinamiği
Akdeniz ekosistemleri yangın adapte ekosistemlerdir.
Birçok tohum (ardıç, çam vb.) ateş sonrası çimlenmeye uyumludur.
Baskılar
• Plansız turizm
• Kıyı dolguları
• Orman yangınları
• Tarım + sulama projeleri
• Zeytinliklerin yapılaşmaya açılması
Önemli Doğa Alanları (ÖDA)
• Datça-Bozburun
• Köyceğiz-Dalyan
• Antalya-Belek
• Fethiye Babadağ
📚 Kaynaklar
• Quézel & Médail (2003)
• WWF Mediterranean Programme
• DKMP Akdeniz Bölgesi Envanterleri
2. Karadeniz Nemli Orman Ekosistemi
Türkiye’nin tek gerçek yağmur ormanı tipidir.
Yıllık yağış 1.200–2.500 mm arasında olabilir.
Habitat Tipleri
• Yoğun yaprak döken orman
• İğne yapraklı ladin ormanları
• Orman altı fundalık habitatı
• Subalpin kuşak orman kenarları
• Derin vadiler ve nemli yamaç habitatı
Flora
• Fagus orientalis → Doğu kayını
• Picea orientalis → Doğu ladini
• Rhododendron ponticum → Mor orman gülü
• Castanea sativa → Kestane
• Tilia rubra / Tilia spp. → Ihlamur
• Carpinus betulus → Gürgen
• Acer cappadocicum → Kafkas akçaağacı
• Abies nordmanniana subsp. bornmuelleriana → Uludağ köknarı
• Alnus glutinosa → Kızılağaç
Fauna
Büyük Memeliler
• Lynx lynx dinniki → Anadolu vaşağı (LC)
• Ursus arctos → Boz ayı (LC)
• Canis lupus → Boz kurt (LC)
• Vulpes vulpes → Kızıl tilki (LC)
• Sus scrofa → Yaban domuzu (LC)
• Capreolus capreolus → Karaca (LC)
• Cervus elaphus → Kızıl geyik (LC)
• Capra aegagrus → Yaban keçisi (VU)
Küçük Memeliler
• Martes martes → Ağaç sansarı (LC)
• Meles meles → Porsuk (LC)
• Sciurus anomalus → Anadolu sincabı (LC)
• Apodemus flavicollis → Sarı boyunlu orman faresi (LC)
• Glis glis → Yediuyur (LC)
• Talpa europaea → Köstebek (LC)
• Neomys anomalus → Su sivri faresi (LC)
Yırtıcı Kuşlar
• Aquila chrysaetos → Kaya kartalı (LC)
• Buteo buteo → Şahin (LC)
• Accipiter gentilis → Çakırkuşu (LC)
• Accipiter nisus → Atmaca (LC)
• Strix aluco → Alaca baykuş (LC)
• Bubo bubo → Puhu baykuşu (LC)
• Circus aeruginosus → Saz delicesi (LC)
Orman Kuşları
• Dendrocopos major → Büyük ağaçkakan (LC)
• Garrulus glandarius → Alakarga (LC)
• Erithacus rubecula → Kızılgerdan (LC)
• Parus major → Büyük baştankara (LC)
• Sitta europaea → Sıvacı kuşu / Bahçıvan kuşu (LC)
• Turdus merula → Karatavuk (LC)
• Pyrrhula pyrrhula → Al yanaklı ispinoz (Boz ispinoz türü) (LC)
Sürüngenler
• Natrix natrix → Çayır yılanı (LC)
• Dolichophis jugularis → Kara yılan (LC)
• Lacerta viridis → Yeşil kertenkele (LC)
Amfibiler
• Rana macrocnemis → Kafkas kurbağası (LC)
• Triturus vittatus → Benekli semender (LC)
• Bufo bufo → Kara kurbağa (LC)
Akarsu Balıkları
• Salmo coruhensis → Çoruh alabalığı (LC)
• Salmo rizeensis → Rize alabalığı (LC)
• Barbus tauricus → Karadeniz barbeli türleri (LC)
🔴 Karadeniz’de Öne Çıkan Hassas Türler
Burada listedekilerin çoğu IUCN’de LC; ancak yaban keçisi (Capra aegagrus) (VU) ve bazı alabalık popülasyonları bölgesel baskı altında kabul ediliyor.
Ekosistem Hizmetleri
Karadeniz ormanları:
• Su döngüsünü düzenler
• Erozyonu engeller
• Türkiye’nin oksijen üretiminin büyük kısmını sağlar
Baskılar
• HES projeleri
• Orman yolları
• Kaçak kesim
• Maden ve taş ocakları
• Çay tarımı baskısı
ÖDA Alanları
• Kaçkar Dağları
• Karçal Dağları
• Sürmene–Of ormanları
• Giresun–Trabzon alt kuşakları
📚 Kaynaklar
• Forest Ecology Black Sea Research Group
• TÜBİTAK Orman Raporları
• DKMP Karadeniz Tür Listeleri
3. İç Anadolu Bozkır Ekosistemi
Bu ekosistem, dışarıdan “boş arazi” gibi görünse de dünyanın en kırılgan ekosistemlerinden biridir.
Habitat Tipleri
• Step (bozkır) çayırları
• Tuzcul step habitatları
• Yarı çöl habitatları
• Yüksek plato bozkırları
• Taşlık/çorak yamaç habitatları
Flora
• Astragalus spp. → Geven
• Verbascum spp. → Sığırkuyruğu
• Artemisia spp. → Yavşan otu / Pelin otu
• Acantholimon spp. → Çoban yastığı
• Stipa spp. → Yaylım otu / Step tüy otu
• Salvia spp. → Adaçayı
• Thymus spp. → Kekik
Fauna
Büyük Memeliler
• Canis lupus → Boz kurt (LC)
• Canis aureus → Altın çakal (LC)
• Vulpes vulpes → Kızıl tilki (LC)
• Lepus europaeus → Yabani tavşan (LC)
• Sus scrofa → Yaban domuzu (LC)
Küçük Memeliler
• Spermophilus xanthoprymnus → Anadolu yer sincabı (LC)
• Microtus socialis → Tarla faresi türleri (LC)
• Cricetulus migratorius → Gri hamster (LC)
Step ve Yırtıcı Kuşlar
• Otis tarda → Toy kuşu (VU)
• Tetrax tetrax → Turna tavuğu / Küçük toy (NT)
• Aquila heliaca → Şah kartal / İmparator kartal (VU)
• Buteo rufinus → Kızıl şahin (LC)
• Circus macrourus → Bozkır delicesi (NT)
• Falco vespertinus → Alaca doğan (NT)
• Falco naumanni → Küçük kerkenez (LC)
Step & Tarla Kuşları
• Galerida cristata → Tepeli toygar (LC)
• Melanocorypha calandra → Tarla toygarı (LC)
• Alaudala rufescens → Bozkır toygarı (LC)
• Anthus campestris → Bozkır çayır incirkuşu (LC)
Sürüngenler
• Eryx jaculus → Kum boası (LC)
• Dolichophis caspius → Hazar yılanı (LC)
• Ophisops elegans → Çizgili kertenkelesi (LC)
Amfibiler
• Pelobates syriacus → Suriye çukurkazıcı kurbağası (LC)
• Bufotes viridis → Gece kurbağası (LC)
🔴 Bozkırda Nesli Tehdit Altında Olan Önemli Türler
• (VU) Toy kuşu (Otis tarda), Şah kartal (Aquila heliaca)
• (NT) Turna tavuğu (Tetrax tetrax), Bozkır delicesi (Circus macrourus), Alaca doğan (Falco vespertinus)
Ekosistem Hizmeti
• Toprak tutma
• Karasal karbon depolama
• Çölleşme bariyeri
Baskılar
• Endüstriyel tarım
• Yeraltı suyu çekilmesi
• Tuz Gölü’nün kuruması
• Aşırı otlatma
ÖDA Alanları
• Tuz Gölü çevresi
• Konya Havzası
• Burdur–Acıgöl stepleri
📚 Kaynaklar
• WWF Step Ekosistemleri Raporu
• Eken et al. ÖDA Raporu
• DKMP İç Anadolu Tür İzleme
4. Doğu Anadolu Dağ Ekosistemi
Rakım arttıkça bitki kuşakları değişir:
• 1200–2000 m: Karışık orman
• 2000–2600 m: Subalpin çayırlar
• 2600 m üstü: Alpik çayırlar
Habitat Tipleri
• Subalpin çayırlıklar
• Alpin çayırlar
• Ardıç ve seyrek orman habitatları
• Kaya ve yamaç habitatları
• Kar örtüsü altında oluşan mikrohabitatlar
• Yüksek plato stepleri
• Buzul vadisi habitatları
• Dağ eteklerinde çalılık habitatlar
• Volkanik kaya ve taşlık habitatlar (Ağrı – Tendürek – Nemrut çevresi)
Flora
• Fritillaria imperialis → Ters lale
• Juniperus communis / Juniperus spp. → Ardıç
• Pulsatilla spp. → Dağ çanı
• Alchemilla spp. → Aslanpençesi
• Heracleum spp. → Devkök / Yabani kereviz
• Polygonum bistorta → Eğri düğme otu
Fauna
Büyük Memeliler
• Ursus arctos → Boz ayı (LC)
• Canis lupus → Boz kurt (LC)
• Vulpes vulpes → Kızıl tilki (LC)
• Capra aegagrus → Yaban keçisi (VU)
• Ovis gmelini anatolica → Yaban koyunu (yerel popülasyonlar) (VU)
• Lynx lynx → Vaşak (LC)
Küçük / Orta Memeliler
• Martes foina → Kaya sansarı (LC)
• Meles meles → Porsuk (LC)
• Lepus europaeus → Yabani tavşan (LC)
Yüksek Dağ ve Yırtıcı Kuşlar
• Aquila chrysaetos → Kaya kartalı (LC)
• Gypaetus barbatus → Sakallı akbaba (NT)
• Gyps fulvus → Kızıl akbaba (NT)
• Neophron percnopterus → Küçük akbaba (EN)
• Buteo rufinus → Kızıl şahin (LC)
• Falco peregrinus → Gökdoğan (LC)
Yüksek Rakım Kuşları
• Tichodroma muraria → Duvar tırmaşık kuşu (LC)
• Pyrrhocorax graculus → Sarı gagalı dağkargası (LC)
• Lagopus muta benzeri yüksek rakım türleri burada nadirdir, bu yüzden listede tutulmamıştır.
Sürüngenler
• Montivipera raddei → Radde engereği (NT)
• Montivipera xanthina → Anadolu / Osmanlı engereği (LC)
• Paralaudakia caucasia → Kafkas kaya kertenkelesi (LC)
Amfibiler
• Rana macrocnemis → Kafkas kurbağası (LC)
• Triturus vittatus → Benekli semender (LC)
🔴 Doğu Anadolu’da Tehlike Altındaki Önemli Türler
• (EN) Küçük akbaba (Neophron percnopterus)
• (VU) Yaban keçisi (Capra aegagrus), Yaban koyunu (Ovis gmelini anatolica)
• (NT) Sakallı akbaba (Gypaetus barbatus), Kızıl akbaba (Gyps fulvus), Radde engereği (Montivipera raddei)
Baskılar
• Kaçak avcılık
• Madencilik
• Yüksek rakım otlatması
• İklim değişikliği → kar örtüsünün azalması
📚 Kaynaklar
• Davis – Flora of Turkey
• IUCN Mountain Ecosystem
• TÜBİTAK Doğu Anadolu Biosurvey
5. Sulak Alan Ekosistemleri
Habitat Tipleri
• Deltalar
• Göl ve sazlıklar
• Turbalıklar
• Tatlı su bataklıkları
Flora
• Phragmites australis → Saz
• Typha latifolia → Kabak sazı / Kattık otu
• Juncus spp. → Jüncüs / Çayır jüncü
• Carex spp. → Su çimi
• Scirpus spp. → Kofa otu / Su kamışı
Fauna
Memeliler
• Lutra lutra → Su samuru (NT)
• Neovison vison (yabani vizon – istilacı, bazı yerlerde) (LC)
Kuşlar (Su Kuşları ve Sulak Alan Türleri)
• Phoenicopterus roseus → Flamingo (LC)
• Platalea leucorodia → Kaşıkçı (LC)
• Egretta garzetta → Küçük ak balıkçıl (LC)
• Ardea cinerea → Gri balıkçıl (LC)
• Anas platyrhynchos → Yeşilbaş ördek (LC)
• Aythya ferina → Elmabaş patka (VU)
• Fulica atra → Sakarmeke (LC)
• Grus grus → Turna (LC)
• Recurvirostra avosetta → Kılıçgaga (LC)
• Himantopus himantopus → Uzunbacak (LC)
• Pelecanus crispus → Tepeli pelikan (NT)
Sürüngenler
• Natrix natrix → Çayır yılanı (LC)
• Emys orbicularis → Avrupa bataklık kaplumbağası (NT)
Amfibiler
• Pelophylax ridibundus → Gülme kurbağası (LC)
• Pelophylax bedriagae → Levant yeşil kurbağası (LC)
Balıklar
• Cyprinus carpio → Sazan (VU) (doğal popülasyonlar)
• Silurus glanis → Yayın balığı (LC)
• Alburnus alburnus → Gümüş balığı (LC)
🔴 Sulak Alanlarda Tehlike Altındaki Türler
• (VU) Elmabaş patka (Aythya ferina), Sazan (Cyprinus carpio – doğal pop.)
• (NT) Su samuru (Lutra lutra), Tepeli pelikan (Pelecanus crispus), Avrupa bataklık kaplumbağası (Emys orbicularis)
Baskılar
• Su çekilmesi
• Kanalizasyon
• Tarımsal kirlilik
• Sulak alan doldurulması
ÖDA Alanları
• Gediz Deltası
• Göksu Deltası
• Burdur Gölü
• Manyas Kuş Cenneti
📚 Kaynaklar
• Ramsar Türkiye raporları
• DKMP Sulak Alan Envanterleri
• WWF Freshwater Reports
6. Deniz & Kıyı Ekosistemleri
Habitatlar
• Posidonia çayırları
• Kumul habitatları
• Kayalık kıyılar
• Lagün habitatları
• Açık kıyı sığlıkları
Not: Lagünler, kıyısal sulak alan tiplerinden biridir; ancak ekolojik sınıflamada “deniz & kıyı ekosistemleri” başlığı altında değerlendirilir.
Flora
• Posidonia oceanica → Deniz çayırı (Akdeniz deniz çayırı)
• Cymodocea nodosa → İnce deniz çayırı
• Zostera marina → Deniz marulu / Denizotu
Fauna
Deniz Memelileri
• Monachus monachus → Akdeniz foku (EN)
• Tursiops truncatus → Şişe burunlu yunus (LC)
• Delphinus delphis → Yaygın yunus (LC)
Deniz Kaplumbağaları
• Caretta caretta → İribaş deniz kaplumbağası (VU)
• Chelonia mydas → Yeşil deniz kaplumbağası (EN)
Balıklar (Temsili)
• Thunnus thynnus → Orkinos (EN)
• Sarda sarda → Palamut (LC)
• Dicentrarchus labrax → Levrek (LC)
• Sparus aurata → Çipura (LC)
• Mullus barbatus → Barbun (LC)
Kıyı Kuşları
• Larus michahellis → Gümüş martı (LC)
• Sterna hirundo → Sumru (LC)
• Charadrius alexandrinus → Akdeniz küçük plaj kuşu / Kumsal yağmurcun (NT)
🔴 Deniz & Kıyı’da Nesli Tehlike Altındaki Türler
• (EN) Akdeniz foku (Monachus monachus), Yeşil deniz kaplumbağası (Chelonia mydas), O…
Baskılar
Baskılar
• Deniz kirliliği
• Aşırı avcılık
• Kıyı yapılaşması
• Mikroplastikler
📚 Kaynaklar
• TÜDAV
• ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü
• IUCN Marine Programme
NOT: Bu rehberde verilen LC / NT / VU / EN kategorileri, IUCN Kırmızı Liste’nin küresel değerlendirmelerine dayanmaktadır.
Türkiye içindeki yerel ve bölgesel durum, bazı türler için daha kritik olabilir.
Türkiye Ekosistemi İçin Genel Tehditler
• İklim krizi → sıcaklık artışı, su kaybı
• Habitat kaybı → en büyük tehdit
• Tarım+hayvancılık baskısı
• Kıyı dolgu projeleri
• Orman yangınları
• Yasadışı avcılık
• İstilacı türler (örn: balon balığı)
• Madencilik
• Plansız enerji projeleri
📚 Kaynaklar
• IPCC
• IUCN
• DKMP
• WWF Living Planet Report
Koruma Önerileri
STK’lar ne yapabilir?
• Vatandaş bilimi platformları oluşturmak
• Habitat restorasyon projeleri
• Yangın sonrası ekosistem iyileştirme
• Okullarda ekoloji eğitimleri
• Tür izleme gönüllü ağı
• Sulak alan savunuculuğu
• Yerel yönetimlerle koruma projeleri
📚 Kaynaklar
• BirdLife International
• Doğa Derneği ÖDA Programı
• UNESCO Ekolojik Eğitim Materyalleri